Op 1 januari 2027 gaan de Wet collectieve warmte (Wcw) en het Besluit collectieve warmte (Bcw) in. Hiermee krijgt de warmtetransitie de komende jaren een stevige wettelijke basis. Gemeenten krijgen onder andere de verantwoordelijkheid om warmtekavels vast te stellen en warmtebedrijven aan te wijzen. Dat vraagt om nieuwe keuzes, nieuwe processen en nieuwe vormen van samenwerking.

De voorbereiding daarop begint niet in 2027, maar nu. In dit artikel zetten we de belangrijkste elementen van de Wcw en het Bcw kort op een rij, en vertalen we deze naar concrete stappen die gemeenten vandaag al kunnen zetten.

Wcw en Bcw in het kort

De Wcw en het Bcw vormen samen het nieuwe kader voor collectieve warmtesystemen.

De Wcw bepaalt wat er moet gebeuren: het regelt hoe warmtesystemen worden georganiseerd, aangewezen, gefinancierd en gereguleerd.
Het Bcw bepaalt hoe dit gebeurt: het bevat de concrete regels en criteria, bijvoorbeeld voor warmtekavels, aanwijzingsprocedures en informatieverplichtingen.

Aanvullende details worden vastgelegd in een ministeriële regeling, die eveneens op 1 januari 2027 in werking treedt.

De kern van de Wcw is dat zonder aanwijzing van een warmtebedrijf geen warmte mag worden getransporteerd of geleverd. Gemeenten hebben hierin een duidelijke regierol.

Drie centrale onderdelen van de Wcw

De Wcw bevat veel verschillende bepalingen. Voor gemeenten zijn met name drie onderdelen bepalend voor de manier waarop zij hun regierol invullen: de afbakening van warmtekavels, de aanwijzing van warmtebedrijven en de omgang met kleine collectieve systemen.

1. Warmtekavels

Een warmtekavel is een aaneengesloten gebied binnen één of meerdere gemeenten waarvoor één warmtebedrijf wordt aangewezen. Gemeenten bepalen zelf de grenzen van deze kavels.

Bij het vaststellen van warmtekavels spelen onder andere de volgende factoren een rol:

• doelmatige schaalgrootte
• leveringszekerheid
• beschikbaarheid van warmtebronnen
• ontwikkeling van warmtegemeenschappen

De afbakening van warmtekavels is daarmee niet alleen een technische, maar ook een strategische keuze.

2. Aanwijzing van warmtebedrijven

Per warmtekavel wordt één warmtebedrijf aangewezen dat verantwoordelijk is voor aanleg, exploitatie en levering. De wet geeft daarbij een voorkeur aan:

• partijen met een publiek meerderheidsbelang
• warmtegemeenschappen

Als deze niet beschikbaar of passend zijn, kunnen gemeenten in de ingroeiperiode (10 jaar na inwerkingtreding) een commercieel warmtebedrijf aanwijzen via een openbare procedure.

Het college van burgemeester en wethouders heeft daarmee verschillende routes om tot aanwijzing te komen, afhankelijk van de lokale situatie. De keuzes die hierbij worden gemaakt, zijn direct van invloed op sturing, risicoverdeling en publieke belangen.

3. Kleine collectieve warmtesystemen

Voor kleine collectieve warmtesystemen (minder dan 1.500 aansluitingen) geldt een lichter regime. Bestaande systemen kunnen binnen zes maanden na inwerkingtreding van de Wcw een ontheffing aanvragen. Deze wordt alleen afgewezen als er geen sprake is van een klein collectief warmtesysteem.

De ontheffing biedt ruimte om bij te dragen aan de warmtetransitie met minder administratieve lasten dan bij grotere systemen.

Wat kunnen gemeenten nu al doen?

Gemeenten kunnen zich nu al voorbereiden op de inwerkingtreding van de Wcw. Onderstaand stappenplan helpt om deze voorbereiding concreet te maken.

Stap 1: Breng de huidige situatie in beeld

Een goede voorbereiding begint met inzicht. Start met het warmteprogramma (deadline eind 2027) en verken alvast de contouren van warmtekavels. Breng daarnaast bestaande warmtesystemen binnen de gemeente in kaart en organiseer de interne governance en besluitvorming. Daarbij is het van belang om scherp te krijgen of er voldoende kennis in huis is en welke rol de gemeente zelf wil vervullen, bijvoorbeeld als (mede-)oprichter van een warmtebedrijf.

WijkvanNu helpt gemeenten om in een vroeg stadium inzicht te krijgen in de huidige warmtesituatie en ondersteunt bij het organiseren van interne processen.

Stap 2: Verken mogelijke warmtekavels en procedures

Gemeenten kunnen zich nu al voorbereiden op de toekomstige aanwijzingsprocedures. Dat begint met het inrichten van een proces om geïnteresseerde warmtebedrijven te inventariseren, het ontwikkelen van selectiecriteria (zoals duurzaamheid, kosten, leveringszekerheid en participatie) en het verkennen van mogelijke indelingen van warmtekavels op basis van lokale omstandigheden.

Voor veel gemeenten is dit pionieren met nieuwe wetgeving. WijkvanNu ondersteunt hierbij en brengt ervaringen uit andere gemeenten in.

Stap 3: Bepaal de rol van de gemeente

Gemeenten moeten bepalen welke rol zij willen innemen in de warmtetransitie: regisseur op afstand, actieve samenwerkingspartner of (mede-)eigenaar van een warmtebedrijf. Deze keuze heeft directe gevolgen voor taken, verantwoordelijkheden, risico’s en benodigde kennis, en vraagt om afstemming met zowel bestuurlijke als ambtelijke besluitvorming.

WijkvanNu ondersteunt gemeenten bij het verkennen van deze rol en het inzichtelijk maken van de consequenties per keuze.

Stap 4: Neem bewoners tijdig mee in de warmtetransitie

De warmtetransitie raakt direct aan de leefomgeving van bewoners. Juist in een vroege fase, wanneer plannen nog niet concreet zijn, ligt er ruimte om bewoners op een toegankelijke manier te betrekken en verwachtingen te managen.

WijkvanNu ondersteunt gemeenten bij het meenemen van bewoners in deze fase. Door middel van peilingen, workshops, inloopbijeenkomsten en nieuwsbrieven worden bewoners geïnformeerd over wat er speelt en wat er mogelijk gaat veranderen. Tegelijk wordt gewerkt aan het versterken van de sociale cohesie in de buurt. Dit zorgt ervoor dat latere fases in het traject, waarin keuzes concreter worden, soepeler verlopen.

Stap 5: Bereid samenwerking en communicatie voor

De Wcw raakt ook andere partijen in de gemeente. Informeer daarom tijdig lokale initiatieven, VvE’s en verhuurders over meld- en ontheffingsplichten. Maak daarnaast gebruik van bestaande kennis, zoals die van het Nationaal Programma Lokale Warmtetransitie (NPLW), inclusief handreikingen en webinars. Waar mogelijk ligt samenwerking met buurgemeenten en de provincie voor de hand om kennis en capaciteit te bundelen.

WijkvanNu ondersteunt bij het vertalen van beschikbare kennis naar de lokale praktijk en helpt bij het organiseren van heldere communicatie.

Hoe nu verder

De komende jaren vragen de Wcw en het Bcw veel van gemeenten: nieuwe keuzes, nieuwe rollen en nieuwe processen. Dit raakt direct aan lopende programma’s en de uitvoering van de warmtetransitie.  

Gemeenten staan daarbij voor vragen als: hoe bakenen we warmtekavels af, welke rol nemen we zelf, en hoe organiseren we dit in de gehele gemeente?  

Wij ondersteunen gemeenten bij het beantwoorden van deze vragen en het doorlopen van de benodigde stappen. Ben je benieuwd hoe we dit doen? Neem nu contact met ons op.